Deze versie (2021/11/28 15:22) is Goedgekeurd door matricaria.De Eerder goedgekeurde versie (2021/11/20 16:12) is beschikbaar.Diff

Levend steen

Levend steen wordt door vele auteurs beschouwd als de basis van het moderne rif aquarium. Samen met de afschuimer.(2017)
Levend steen wordt beschouwd bepalend te zijn voor de dragende capaciteit van het gesloten aquarium systeem, het vermogen om ammonium te reduceren, dus ook voor de mogelijke biobelasting. Tevens wordt aan “levend” steen een zekere denitrificerende capaciteit toegeschreven, gebaseerd op de aangenomen porositeit van dit steen en een verband dat wordt gelegd tussen porositeit en denitrificatiecapaciteit wat op zich ook zeer controversieel is. De maximale biobelasting van het moderne rifaquarium, zonder toevoeging van actieve filtermethoden, is dan ook zeer laag.

Definitie:

Om het mogelijk te maken om een onderscheid te maken en te vergelijken moeten we bepalen wat wordt beschouwd als “levend steen”, moeten we het gegeven definiëren. Elk stuk steen dat in een biologisch actief medium, zoals een aquarium, wordt gelegd zal al vlug “ levend ” worden, bedekt met leven.
Voor mij is “ levend steen” een stuk steen dat bedekt is met wat men noemt “periphyton” of “aufwuchs” ,het is bedekt met een mengsel van dode en levende aanwas van allerhande organismen. Het steen is bedekt met microbiële matten, microbiële gemeenschappen. De meerwaarde moet worden gezocht in de afkomst van het steen, daar het wordt getransporteerd over zeer grote afstanden.
Het mag duidelijk zijn dat wanneer men in de literatuur het heeft over “ levend steen” men het niet steeds over hetzelfde heeft, zeker niet wanneer wordt verwezen naar “behandeld levend steen”, zo genaamd “cured live rock”.
Een stuk levend steen dat voldoet aan mijn definitie kan dus evengoed een stuk steen zijn dat een zekere tijd in een aquarium heeft gelegen en niet werd overbegraasd. Voor mijn definitie speelt de porositeit weinig of geen rol. Vergeleken wordt het werkelijk voor biologische processen bruikbare oppervlak.

Waaraan moet een stuk steen voldoen om “ levend steen” te worden genoemd? En wat is dan de meerwaarde van “ levend steen” voor de opbouw van een rifaquarium welke het transport over zeer grote afstanden rechtvaardigt? Dit zonder “het groene gedachtegoed” in de discussie te betrekken.

Betreffende de filtratiecapaciteit van zo genaamd “levend” steen als biofilter bestaan er weinig of geen gegevens. Ik kan tot nu niets vinden waarnaar ik kan verwijzen. De meerwaarde als bio-filter berust dan ook meer op geloof dan op onderzoek.Anthias2018-04)

De mythe over “levend steen” betreft de meerwaarde vergeleken met een vergelijkbaar stuk steen dat niet in aanmerking komt om het label “ levend steen” te verkrijgen. Welke zijn de parameters om het label “ levend steen” te verkrijgen?

Een mythe bevat waarheden die bijvoorbeeld zin- en betekenisgevend, leerzaam en instructief zijn. Andere betekenissen van een mythe: Het is een verhaal dat aan de menselijke fantasie ontspruit en waar de toehoorders een zeker geloof aan hechten.Ongegrond verhaal.

Een stuk vers levend steen is begroeid en vol met leven. Om te kunnen bijdragen aan de filtratie capaciteit moet er minimaal voldoende groei zijn om zichzelf in stand te houden. Om de dragende capaciteit te verhogen moet de groei zich kunnen uitbreiden. Bij gebruik van een biofilter zoals filterrollen is de bruikbare oppervlakte steeds aanpasbaar.

Sinds het bannen van het bio (waarom?) is zo genoemd “levend steen” een “booming business” geworden en de lobbyisten maken handig gebruik van deze tendens om de toegeschreven maar niet bewezen voordelen van “levend steen” naar voor te schuiven. Men kan verwachten dat om dit belangrijk handelsproduct te promoten men op zoek gaat naar de onomstotelijke bewijzen van al het goede en er inmiddels veel onderzoek is uitgevoerd om de beweringen van de lobbyisten te ondersteunen en te staven. Er bestaan duizenden onderzoeksrapporten en thesissen betreffende biologische waterzuivering en het gebruik van biofilters maar tot heden ( 2018) vond ik niet veel betreffende de capaciteiten als biofilter van zo genaamd “levend steen” dat in onze aquaria wordt gebruikt. De lobbyisten hebben er ook geen belang bij degelijk onderzoek financieel te ondersteunen daar men zonder onderzoek gelooft dat “levend steen” onmisbaar is. Gebruikers zijn “believers”.

Nieuwe onderzoeksmethoden maken het mogelijk om te bepalen wat er juist op die stenen zit na te zijn boven gehaald, opgeslagen, transportklaar gemaakt, vervoerd per schip of per vliegtuig, en na aankomst te zijn opgeslagen in afwachting van gebruik. Niets in deze keten is gestandariseerd en elk onderdeel van de keten is onderhevig aan de goodwill van de manipulator.Ik vraag mij terecht af wat er dan van de originele marine diversiteit nog aanwezig is. Spijtig genoeg zijn er tot op heden ( 2018) hiervan geen gegevens beschikbaar.

Roland L. Shimek maakt in zijn artikel "Live rock as a biological filter, hit or myth" de vergelijking met een dogma.Shimek2004-05) Een dogma is iets dat niet tastbaar is en alleen kan bestaan omdat men gelooft dat het bestaat. En “levend steen” is tastbaar. Maar kan dit ook worden gezegd van de meerwaarde als bio-filter?

“Eén van de beproefde methoden om biologische filtratie te bieden, is door het gebruik van 'levend steen' ”. Dit is door vrijwel elke auteur gesuggereerd die de afgelopen 25 jaar over het rifaquarium heeft geschreven. (Geen enkele referentie wordt toegevoegd van de beproefde methoden, en een lezer mag er dan van uit gaan dat de auteur de werking zelf heeft vastgesteld, heeft beproef en over de resultaten beschikt. Bij navraag bij een paar auteurs voor informatie voor het schrijven van dit artikel blijkt men niet over beproefde gegevens te beschikken en dus helpen deze auteurs zo met het uitdragen en in stand houden van het dogma. Op een vraag gesteld op verschillende internationale fora was er bij de reacties niemand die beschikte over wetenschappelijk beproefde en goedgekeurde gegevens.Anthias2018-04)
Zonder twijfel zal een stukje gezond zo genoemd “levend steen” bijdragen tot het microbioom in het aquarium maar de vraag die blijft is:“ Met wat?” Wat is de meerwaarde voor het rifaquarium daar in het beste geval alleen concurrentie voor het koraal holobiont wordt ingebracht?
Een gezonde balans wordt verkregen met voldoende diversiteit en de daarmee gepaard gaande competitie voor voedingsstoffen.

Het advies om ¨levend steen“ als biologisch filter te gebruiken, is zolang geaccepteerd dat het een dogma is geworden. Ik denk dat het altijd nuttig is om het dogma te bevragen. Het is gemakkelijk en comfortabel om dogmatisch te zijn, maar vooruitgang komt alleen met periodieke en kritische herevaluatie van dierbare ideeën en praktijken. Met deze gedachte in mijn achterhoofd, denk ik dat het tijd is om kritisch opnieuw te kijken naar het niet-kritische gebruik van “levend” gesteenten in rifaquariumsystemen.Shimek2004-05)

Daar het artikel van Shimek zowat het enige is wat ik heb gevonden met enkele referenties naar publicaties van onderzoek maar ook weinig informatie bevat betreffende de effectieve capaciteit van “levend steen” als bio-filter, citeer en vertaal ik uit zijn artikel hoe hij de kennismaking met “levend steen” heeft ervaren.

Het was eind de jaren tachtig: Het grootste deel van in de winkel aangeboden rots is ontstaan ​​in de wateren rond Florida, hoewel sommigen uit andere exotische plaatsen naar binnen druppelen. Deze rots was weelderig van leven en vaak duidelijk bezaaid met gaten of poriën. Toen iemand begon te bespreken hoe de steen fungeerde als biologisch filter, was het dus vrij gemakkelijk om dat te accepteren. De poreuze aard van het interieur van de “levende rots”was een kant en klaar substraat voor denitrificerende bacteriën. Het leek op dat moment een logisch idee en we hebben het vrijwel allemaal geaccepteerd. En we accepteerden het zonder er echt over na te denken. Ik kan me niet herinneren dat iemand de echt kritische vraag stelde: “Hoe, precies, filteren bacteriën die in rotsen groeien” aquariumwater? ” Of, nog beter, “Hoe, precies, komt water in en uit levende rots?” Als er al iets werd gezegd, was het iets in de trant van: “Bacteriën die op de oppervlakken van het rotsblok groeiden deden de nitrificatie en het water stroomde langzaam door de rots zodat de geschikte omstandigheden van verminderde zuurstof er waren om het denitrificatie proces te vergemakkelijken. ” Dat klinkt bijna alsof het zinvol is, maar toch?Shimek2004-05)


De bovenstaande vragen beantwoorden verwijzend naar degelijk gepubliceerd onderzoek blijkt tot op heden niet mogelijk daar er blijkbaar niemand in is geïnteresseerd om het te doen. Er is geen economisch belang voor het uitvoeren van degelijk onderzoek daar bijna iedereen kan worden overtuigd dure stenen te kopen die dan van een tropische plaats op onze planeet moeten worden getransporteerd. Ik heb de vraag gesteld op verschillende internationale fora met weinig resultaat. Tot heden heb ik geen enkele referentie kunnen vinden die de capaciteit als biofilter van zo genaamd “levend” steen ondersteunt.Anthias2018)

In de buitenste laag van een nitrificerende biofilm wordt zeer veel zuurstof verbruikt met tot gevolg dat door de hoge vraag er in de diepere lagen een tekort ontstaat waardoor organismen die over de mogelijkheid beschikken overschakelen op een anaerobe stofwisseling. Er zijn geen diepe proriën nodig. Er kunnen kleine anoxische zones ontstaan en daar zal nitraat snel zijn opgebruikt wegens de gelimiteerde aanvoer waardoor anaerobe remineralisatie moet overschakelen op sulfaat als zuurstofbron ipv gebruik te maken van nitraat ( denitrificatie). In een normale biofilm geeft dat geen problemen daar zwavelbacteriën graag gebruik van maken van geproduceerde zwavelverbindingenom om er terug sulfaat van te maken en gebruik makend van anaerobe stofwisseling daarvoor nitraat gebruiken. zie BADES In diepe poriën kan dat wel eens voor problemen zorgen met plaatselijk afsterven van de biomassa tot gevolg.

Maar heeft men onderzoek nodig om te beseffen dat de werking als biofilter van levend steen zeer beperkt is. De denitrificerende capaciteit aangenomen als vanzelfsprekend wegens de porositeit is indien aanwezig zeer beperkt gezien de zeer lage stroming in het steen en de zeer beperkte waterverversing en uitwisseling. De nitrificerende en denitrificerende capaciteit is niet hoger dan met vergelijkbaar basis steen in dezelfde omstandigheden.
Een biofilter zoals BADES kolommen neemt de beperkte functie van levend steen volledig over voor een zeer kleine lage investering en bovendien kan de dragende capaciteit van het systeem aanzienlijk worden verhoogd en naar wens aangepast. En er wordt weinig of geen nitraat gevormd!!

Het levende van het steen brengt diversiteit in het aquarium, gewenste en ongewenste, maar daarvoor heeft men geen zware en dure stenen nodig.

Echt levend steen wordt ingebracht met de inbreng van koralen waarop en waarin alle nodige bacteriën aanwezig zijn die koralen nodig hebben.

Indien diversiteit is gewenst kan dit zeer gemakkelijk worden ingebracht met veel lagere kosten, daarvoor heeft men echt geen vers ““levend steen”” nodig.

Uit en artikel van Charles & Linda Raabe, Mactan Island, The Philippines:
In de natuur neemt een herbivoor of een roofdier hier en daar slechts een nip of een bijt en gaat verder, iets waar de “rots” gemakkelijk snel kan van herstellen. Maar wanneer die herbivoren en roofdieren slechts tien of twintig stukken rots tot hun beschikking hebben en de hele dag erop kunnen snacken in een beperkte ruimte, worden die stenen snel weggevaagd van alle levensvormen behalve die de herbivoren en roofdieren niet van nature eten. Dat brengt me op een punt dat vaak wordt besproken. Kun je kale basissteen nemen en samen leggen met “levend steen” om de basissteen in levende rots te veranderen? Ja en Nee … Nee, omdat de basisrots nooit zal worden zoals de levende rots in de natuur werd gevonden. Ja, omdat diezelfde levensvormen die onaangeroerd zijn achtergelaten door de herbivoren en roofdieren zich naar de basisrots zullen verspreiden, waardoor de basisrock er precies zo uitziet als waar de levende rots is tot gereduceerd.Raabe2009)


Raabe beweert op dezelfde website,zoals vele andere auteurs, dat calcium carbonaat niet oplost in het zeewater aquarium.Raabe2009) De denitrificerende capaciteit van zo genaamd “levend steen” wordt toegeschreven aan de porositeit van koraalsteen. Indien wat wordt beweerd waar is en calcium carbonaat niet oplost in zeewateraquaria, hoe onstaat poreus “levend steen”? Daar waar de poliepen hebben gezeten? Een andere en proefondervindelijk bewezen uitleg weerlegt de stelling die Raabe en vele anderen innemen, namelijk het feit dat nitrificerende bacteriën, welke een biofilm vormen op een ondergrond van koraalsteen, bij het nitrificatieproces zuren produceren waardoor plaatselijk het steen oplost en het carbonaat wordt gebruikt als koolstofbron door de actieve autotrofe bacteriën. Daardoor wordt het steen aangetast en ontstaan er zeer fijne poriën die langzaam verder worden uitdediept. Dit gaat door zolang er nitrificatie mogelijk is. Waar geen nitrificatie mogelijk is door gebrek aan zuurstof kan denitrificatie plaats hebben doch heterotrofe denitrificatie produceert geen zuren noch wordt carbonaat gebruikt, bijgevolg wordt de poreusiteit niet verder uitgediept. De poriën waarin denitrificatie kan plaats hebben zullen bijgevolg waarschijnlijk geen groot oppervlak innemen. De denitrificerende capaciteit van natuurlijk poreus kalksteen zal in het rifaquarium dan waarschijnlijk ook gelimiteerd zijn. Dit voorkomt natuurlijk ook dat het rif volledig zou worden afgebroken. Natuurlijk zijn er ook nog de vele endolitische organismen die een steentje bijdragen, of beter gezegd, uithollen. Kalkalgen etc.. welke de poriën bevolken en alzo niet bijdragen tot de denitrificerende capaciteit van het steen.

De schrijvers van bovenstaand artikel hebben dagelijkse toegang tot vers echt “levend” steen!

Het “levend” steen dat hier in het Westen van Europa wordt gebruikt is gewoonlijk “cured live rock”, rots die is ontdaan van de meeste begroeiingen die het steen kunnen bezoedelen. Het steen is opgekuist voor de verzending, verpakt in krantenpapier. Eerst werd het opgehaald en opgestapeld in een boot, al dan niet vochtig gehouden en beschaduwd, aan land gebracht en met druk afgespoten, meestal maar niet altijd met zeewater. Het wordt vervolgens gestockeerd, al dan niet ondergedompeld in of besproeid met zeewater in afwachting van verzending. Heb ook al foto's gezien van vangstations waar het gewoon in een schaduwrijke hoek lag opgestapeld om uit te druppen in afwachting van verpakking en verzending.
De verzending? Per boot of per vliegtuig? Of per vrachtwagen? Als het per vliegtuig wordt verzonden zal men waarschijnlijk ook wel de moeite doen om alles zo vlug mogelijk te laten verlopen. Indien per boot, waarom zou men zich haasten? Een maand of zes weken leveringstijd zeker als men voor de goedkoopste optie kiest. In het laatste geval wordt het verstuurd wanneer er onvoldoende prioritaire lading is.
Ook in het beste geval zal van de originele diversiteit niet veel over blijven.
Heeft men goed vers levend steen, dat binnen de 48h ter plaatse is,of binnen een redelijke termijn, dan moet men het zeker in quarantaine of in een refugium plaatsen om eventuele ongewenste verstekelingen te scheiden en weg te vangen door het plaatsen van voedselvallen. Het is aan te raden dit altijd te doen indien wildvang is gebruikt.

Het is niet omdat het steen oppervlakkig werd gereinigd (cured live rock) dat de poriën niet kunnen gevuld zijn met allerhande stoffen welke kunnen gaan rotten. Het inbrengen van grote hoeveelheden steen van een zelfde lot is dan ook af te raden.

Dergelijk gesteente heeft ook een behoorlijk potentieel voor de interne opbouw van schadelijke verbindingen. Als een aanzienlijke hoeveelheid algen- en wormenbiomassa werd gedood door het verzamel-, opslag- en verzendingsproces, zal dit materiaal meestal in de rots achterblijven, waar het zal rotten. In plaats van te functioneren als een biologisch filter, zou dergelijk gesteente bijdragen aan de organische belasting van het systeem, aangezien deze rottende materialen langzaam gedurende een periode van enkele maanden uit het gesteente diffunderen.Shimek2004-05)

Waarom worden stenen vervoerd van de ene kant van onze planeet naar de andere kant? Kan de beoogde tropische diversiteit niet worden ingebracht zonder het zware steen? Door een beetje schraapsel bijvoorbeeld.

Het inbrengen van diversiteit kan ook gecontroleerd gebeuren door het inbrengen van levende culturen van fytoplankton en zijn begrazers. Vele basisculturen worden gekweekt en verkocht voor aquacultuur- en laboratoriumgebruik. Men kan zelfs zuivere culturen bekomen, maar alles heeft zijn prijs.
Er bestaan allerhande commerciële bacteriële preparaten speciaal voor aquaria maar de meeste zijn naar mijn normen niet bruikbaar, behalve als ze goed zijn gedefinieerd. Ze zijn meestal van weinig nut. De samenstelling en afkomst van deze preparaten is meestal niet gekend, is niet vermeld op de verpakking of een bijsluiter en het is zelfs niet zeker dat het mariene culturen betreft. Het zou zelfs een placebo kunnen zijn zoals met het toevoegen van een beetje koolhydraten.

Er bestaat degelijk onderzoek naar de capaciteit als bio-filter van poreus steen. Onder meer betreffende het gebruik van geactiveerde kool als bio-filter werd onderzocht.

De capaciteit als filter wordt niet alleen bepaald door wat er gebeurt in het steen zelf maar vooral door de uitwisselingssnelheid met de waterkolom. Wat betreft de dragende capaciteit van het systeem is het vooral het bruikbare oppervlak waar voldoende zuurstof kan worden aangevoerd. Denitrificatie draagt niet rechtstreeks bij aan de dragende capaciteit.

Een kg actieve kool kan ongeveer 90 ml water bevatten. SanghyunEnCo2013)


Zo maar aannemen dat omdat steen poreus is het ook een goed bio-filter zal zijn, dan is men goedgelovig! In hoeverre is begroeid “levend” steen poreus. Wat helpen kleine gaten als ze niet met elkaar in verbinding staan? Als het water er niet echt door kan en of er weinig of geen wateruitwisseling optreedt. Men bereikt soms een zeer hoog rendement maar met een zeer lage verwijderingsgraad. 100% verwijderen van een heel klein beetje draagt weinig bij aan de totale filtratiecapaciteit van het systeem.

De biologische filtratiecapaciteit van begroeid steen is van zeer groot belang in het moderne rifaquarium, daar meestal geen biofilter wordt voorzien. Maar dat kalkstenen welke worden geïmporteerd van de andere kant van de wereld daarbij het verschil maken voor het kunnen houden van koralen betwijfel ik ten zeerste. Met koraal wordt ook het koraalholobiont ingebracht, gezond koraal bevat alle bacteriën en diversiteit nodig. Dit geldt voor elk organisme dat wordt ingebracht en is ook een reden om quarantaine te voorzien.
Begroeiing voorziet in een veel groter bruikbaar oppervlak dan gekuisd steen. Overbegrazing, normaal in een gesloten systeem, heeft een grote invloed op de filtratiecapaciteit. Daarom raad ik het gebruik van refugia en biofilters aan, zeker bij gemengde rifaquaria, dit om een meer betrouwbare filtratie capaciteit te bekomen.

De mythe dat porositeit gelijk staat met goede denitrificatie is reeds enkele decenia geleden door degelijk onderzoek doorprikt. Denitrificatie heeft plaats daar waar door een hoge aerobe activiteit de vraag naar zuurstof hoger is dan de aanvoer en dat is in bijna elke aerobe nitrificerende biofilm het geval, met zekerheid ook op begroeid steen. Maar dus ook in kleine tot zeer kleine ruimtes. Om denitrificatie te laten plaats hebben is er vanzelfsprekend voldoende aanvoer van nitraat nodig en laat dat nu in die kleine ruimtes een probleem zijn. In kleine ruimtes met onvoldoende zuurstofaanvoer en met veel organisch materiaal wordt vooral HS geproduceerd door sulfaatreductie wat tijdens zijn weg naar buiten door zwavelbacteriën kan worden gebruikt en waarbij aanwezig nitraat kan worden omgezet naar stikstofgas.

Levend steen als biofilter

Over de capaciteit als biofilter kan ik heel kort zijn. Steen zorgt voor een bepaalde groeiruimte en de vegetatie erop draagt bij aan de totale biobelasting. Afhankelijk van de groei ondersteunt het het draagvermogen en verwijdert giftige voedingsstoffen (o.a. amoniak) uit de waterkolom of belast het draagvermogen door toevoeging van giftige voedingsstoffen. Aangezien het beheersen (managen) van de noodzakelijke groei moeilijk of onmogelijk is, zijn de mogelijkheden om “levende steen” als biofilter te gebruiken zeer beperkt. We hoeven geen “live rock” te importeren om voldoende draagvermogen te installeren. Door gebruik te maken van een biofilter is het draagvermogen gemakkelijk beheersbaar. Als men een stuk gesteriliseerd gesteente aan een actief medium toevoegt, kan men er zeker van zijn dat het het draagvermogen van het aquariumsysteem niet belast. Omdat het nieuwe ruimte biedt voor nieuwe groei, is het waarschijnlijk een stuk efficiënter als biofilter in vergelijking met een stuk vers levend gesteente.

Besluit

Ik ben geen “believer” en zal er ook geen worden.
Ik vond tot op heden ( 2019) geen enkele op degelijk wetenschappelijk onderzoek gebaseerde informatie die de meerwaarde van “levend steen” als bio-filter bevestigt.

Ik laat het aan “de believers” om stenen te transporteren van de ene kant van onze planeet naar de andere kant en er veel geld voor te betalen. Indien men zich beperkt tot gecultiveerd steen! Men ondersteunt het inkomen van vele mensen die het nodig hebben maar vooral van nationale en internationale transporteurs en handelaars. Het milieu aspect van het transporteren van stenen van de ene kant van de aardbol naar de andere kant zullen we buiten beschouwing laten!

Tropische diversiteit kan, indien gewenst, ook zonder stenen worden bekomen.

Voor dezelfde prijs kan men de diversiteit ook zelf gaan halen, met respect voor de plaatselijke natuur, en genieten van een fijne vakantie. De klimaatproblematiek indachtig is dit ook een kwestie van keuzes maken.

De uitgesproken meerwaarde van levend steen zit volgens mij vooral in de prijs die men er voor betaalt.
Indien ik aan een tropisch rif zou wonen zou ik er gebruik van maken want dan is de vraag niet meer “waarom?” maar “waarom niet?”.

In een SBNMS is zo genaamd “levend” steen als bio-filter van weinig of geen enkel belang en op grond van het milieu en klimaat niet aan te raden. Diversiteit die we zeker nodig hebben zou moeten aanwezig zijn op en in de koralen die we gaan houden en wordt aangereikt door alle dieren die we inbrengen. Ook diversiteit welke kan worden beschouwd als ongewenst maar ook zijn rol speelt in het geheel.

Men zou zich kunnen toeleggen op hoe tropische diversiteit best kan worden geoogst, gesorteerd, verpakt en zo vlug mogelijk geleverd, zonder dat daarbij stenen moeten worden getransporteerd. En hoeveel ben je dan bereidt er voor te betalen, voor zo een express verzending? Het vangen, selecteren, verpakken en versturen van natuurlijk micro- en macroplankton?

Anthias 2018 - 2019


Anthias2018-04), Anthias2018-04) Onderzoek naar referenties betreffende de meerwaarde als bio-filter van levend steen, via verschillende internationale fora, bleven zonder resultaat. http://reefcentral.com/forums/showthread.php?p=25426211#post25426211
Shimek2004-05), Shimek2004-05), Shimek2004-05), Shimek2004-05) Live Rock As A Biological Filter: Hit or Myth? by Ronald L. Shimek, Ph.D.. - Reefkeeping.com [WWW Document], n.d. URL http://www.reefkeeping.com/issues/2004-05/rs/feature/index.php.
Raabe2009), Raabe2009) Live Rock in the Marine Aquarium [WWW Document], n.d. URL http://chucksaddiction.thefishestate.net/rock.html.
SanghyunEnCo2013) Jeong, S., Bae, H., Naidu, G., Jeong, D., Lee, S., Vigneswaran, S., n.d. Bacterial community structure in a biofilter used as a pretreatment for seawater desalination. Ecological Engineering 60, 370–381.bacterialcommunitystructureinabiofilterusedasapretreatmentforseawaterdesalination.pdf
nl/makazi/het_water/filtratie/levend_steen.txt · Laatst gewijzigd: 2021/11/25 16:23 door matricaria
Recent changes RSS feed CC Attribution-Noncommercial-Share Alike 4.0 International Donate Powered by PHP Valid XHTML 1.0 Valid CSS Driven by DokuWiki